Artikel Landgoed en kasteel Neerijnen

Het landgoed is gelegen langs de noordelijke oever van de Waal. Een kwart van het landgoed (70 hectare) ligt binnendijks tussen de dorpen Waardenburg en Neerijnen.

Afbeelding Landgoed Neerijnen


Het overige deel ( 218 hectare) ligt in de drie kilometer lange uiterwaarden tussen de loshaven van Opijnen en overnachtingshaven van Tuil. Dit deel wordt doorsneden door de spoorlijn en de autosnelweg Den Bosch - Utrecht (A2). Op het landgoed, dat eigendom is van het Gelders Landschap staan twee kastelen. Kasteel Waardenburg, dat eigendom is van de Stichting Geldersche Kasteelen, is in 2008 - 2009 gerestaureerd en is alleen op de Open Monumentendag en tijdens begunstigersdagen te bezichtigen. Kasteel Neerijnen, dat eigendom is van het Geldersch Landschap, is in gebruik als gemeentehuis. Het landgoed is, voorzover dit binnendijks ligt, opengesteld voor publiek.

In het dorp Neerijnen aan de noordelijke oever van de rivier de Waal staat het kasteel Neerijnen. Oorspronkelijk droeg dit kasteel de naam “Klingelenburg”. Vermoedelijk is omstreeks 1350 door ridder Gijsbert de Cock het eerste adellijke huis in Neerijnen gebouwd.


Afbeelding Dorp Neerijnen

Dit oude huis Neerijnen heeft vrijwel zeker gestaan op het verhoogde en omgrachte terrein achter Van Pallandtweg 6. Samen met het in 1265, in opdracht van Rudolph de Cock gebouwd kasteel Waardenburg vormt het één landgoed. De bewoners van kasteel Neerijnen voerde de naam De Cock van Neerijnen. Het huis Neerijnen was oorspronkelijk een “Leen” van Waardenburg. Na de familie De Cock hebben vervolgens de geslachten Van Broeckhuisen, Van Arckel, Van Thiennes, Vijgh, Van Thiennes en Aylva het landgoed in bezit gehad. Door het overlijden van mr. Hans Willem baron van Aylva op 29 december 1827 kwam het landgoed door vererving in handen van mr. Frederik Willem Floris Theodorus baron van Pallandt welk geslacht het landgoed, als laatste adelijke familie, tot 1971 in bezit gehad heeft.
Tijdens het beleg van kasteel Waardenburg, door Willem van Oranje, in 1574 moest de Spaansgezinde Catharina van Gelder, moeder van de prinsgezinde Karel van Arckel die voor de Spanjaarde gevlucht was, kasteel Waardenburg overgeven en verlaten. Hierna is kasteel Waardenburg geplunderd en grotendeels verwoest. De wederopbouw van het kasteel zou tot 1627 duren. Daarom bewoonde de heren van Waardenburg en Neerijnen na de verwoesting het huis in Neerijnen.
Op 6 mei 1971 overleed de laatste barones Julie Elise baronesse van Pallandt van Neerijnen en Waardenburg, waarna het bezit vererfde op Jhr. C.L.H. van Vredenburch. Hij verkocht het Huis Neerijnen in 1974 aan de Stichting het Gelders Landschap en droeg het kasteel Waardenburg in 1975 in langdurige erfpacht over aan de zusterinstelling”Stichting Vrienden der Geldersche Kastelen”. In 1978 kocht de gemeente Neerijnen het kasteel en koetshuis, die het in 1980 als gemeentehuis in gebruik nam.

 

De buitenplaats

De buitenplaats Neerijnen dateert zoals hierboven aangegeven uit 1350. Op een kaart uit 1571 van Th. Witteroos staan in Neerijnen twee huizen getekend. Eén met de naam Neerinen en een ander met de naam Clingerenberch. Hieruit kan de conclusie getrokken worden dat beide huizen op het landgoed een periode gelijktijdig in gebruik geweest zijn en dat het huis Neerijnen voor 1571 gebouwd is. Hierbij dient wel in ogenschouw genomen worden dat de kaart van Witteroos de kopie van I. Van Geelkerck uit 1666 is. Het is niet uitgesloten dat deze kopie aangepast is naar de toen waargenomen situatie. Vooralsnog mag aangenomen worden dat het huidige kasteel Neerijnen voor 1571 gebouwd is. Op de kaart van W. Leempoel uit 1666, die in 1729 door H.Tas gekopieerde en in 1759 door W.A. Bachiene verkleind is, staan beide huizen nog getekend maar bij Huis Neerijnen staat geen naam. Mogelijk was het huis toen niet meer in gebruik bij de eigenaar van het landgoed. Het huis draagt dan de naam Klingelburg. Op het kadastrale minuutplan van 1826 is op de plaats van huis Neerijnen nog een kleine bouwmassa zichtbaar. Mogelijk dat het toen een dienstwoning was opgebouwd uit de resten van het voormalige huis. Op de kaart van J. Kuyper uit 1866 is huis Neerijnen niet meer ingetekend. Van de standplaats van het huis Neerijnen is nu alleen nog een verhoogd en omgracht terrein achter de krukboerderij Van Pallandtweg 6 zichtbaar. Van 1757 tot zijn overlijden op 15 december 1772 van het huis in bezit van Hobbe van Aylva. Deze beroemde en ervaren krijgsman liet de fraaie voordeuromlijsting in rococostijl aanbrengen met daarboven een fraaie gedenksteen. Op deze gedenksteen is onder het alliantiewapen van Tjaard van Aylva en Margaretha van Gendt, de ouders van Hobbe, de volgende tekst te lezen:

“Ir Hobbe Baron van Aylva Heer van Waardenburg van Hiern en van Neer-Ynen. Generaal van de Infantery en Collonel over een Regiment te voet in dienst van den Staat der Vereenigde Neederlanden. Gouverneur van de Stad van Maastricht, Plaatse van Wijk en onderhoorige Forten. Mitsgaders wegens den Adelyken Stand Gecommiteerde ter Vergadering van de Staten van de Provincie van Vriesland. Etc. Etc. Etc.

Den 20 Iulius Anno 1769".

Afbeelding Ingang kasteel

Deze Hobbe van Aylva was ongehuwd. In zijn testament had hij zijn achterneef Hans Willem van Aylva als erfgenaam benoemd.


Het huis Klingelenberg

Het huis Klingelenberg, zoals het op het kadastrale minuutplan uit 1826 genoemd wordt, is enkele keren ingrijpend verbouwd. Aangenomen wordt dat aan het eind van de 18e eeuw of in het begin van de 19e eeuw de uitbreiding aan de linkerzijde gerealiseerd is. Dit zou dan plaatsgevonden hebben in de tijd dat mr. Hans Willem baron van Aylva het kasteel in bezit had. Hans Willem baron van Aylva heeft het Huis van 1773 tot zijn overlijden in 1827 in bezit gehad. In 1813, het jaar dat het koninkrijk der Nederlanden na de val van Napoleon hersteld werd, is Alyva opperhofmaarschalk en lid van de eerste kamer geworden. Het is niet uitgesloten dat dit de aanleiding geweest is om het huis meer aanzien te geven met deze uitbreiding. Op de kaart van 1826 is deze uitbreiding ingetekend. Vermoedelijk zijn de gevels na deze verbouwing gepleisterd. Deze pleisterlaag is na de ingrijpende verbouw rond 1920 - 1928 weer verwijdert. Tijdens deze periode zijn nog een aantal ingrijpende wijzigingen doorgevoerd. 

Rond het voorterrein zijn keermuren aangebracht als vervanger van een talud met een hekwerk van hardstenen palen en ijzeren buizen. De houten brug naar het kasteel is vervangen door een gemetselde boogbrug. Ook het koetshuis is bij deze werkzaamheden ingrijpend gewijzigd.
Tot de 20er jaren van de negentiende eeuw lag er aan de rechterzijde van het kasteel, daar waar nu de gracht het breedst is, een fraai rosarium.
Omstreeks 1922 heeft tuinarchitect Leonard Springer voor het gebied tussen de kastelen Neerijnen en Waardenburg een ontwerp in Engelse landschapsstijl gemaakt dat ten dele is uitgevoerd in de tijd dat Van Pallandt kasteel Neerijnen bewoonde. Deze aanpassingen waren rond 1928 gereed. De eigenaar heeft in 1928 een serie luchtfoto's van zijn bezit laten maken waarop deze veranderingen zichtbaar zijn. Het gebied tussen de twee kastelen vormt een verbindingszone met parkachtig karakter waarbij door zichtassen een ruimtelijk visuele relatie wordt geschapen. In 1980 en 1981 is, door het Gelders landschap de parkaanleg verder aangepast naar oorspronkelijke ontwerp van Springer.

Zoals hierboven beschreven is door het overlijden van mr. Hans Willem baron van Aylva op 29 december 1827 het landgoed door vererving in handen van mr. Frederik Willem Floris Theodorus baron van Pallandt gekomen. Frederik was burgemeester van Doetinchem en later staatsraad. Na zijn overlijden op 14 februari 1853 ging het over op zijn tweede zoon Hans Willem van Aylva baron van Pallandt, heer van Waardenburg en Neerijnen. Hans Willem was oppekamerheer en lid van de eerstekamer en staatsraad. Hans Willem stierf op 20 april 1881 te ‘s-Gravenhage waardoor de heerlijkheid Neerijnen over ging op zijn zoon mr. Willem Constantijn baron van Pallandt. Willem Constantijn was lid van de eerste kamer. Doordat hij niet gehuwd was ging zijn bezit, na zijn overlijden op 22 mei 1905 over op zijn oudere broer Adolph Jacob Carel baron van Pallandt, heer van Waardenburg en Neerijnen. Adolph was opperceremoniemeester van H.M. de Koningin. Na het overlijden van Adolph ging de heerlijkheid over op zijn enige zoon Hans Willem baron van Pallandt. Hans Willem was van 1899 tot in 1920 burgemeester van Waardenburg. Hans Willem kreeg een zoon en een dochter. Zijn zoon Adolf Frederik Willem Lodewijk Jacob overleed in 1911 op 12 jarige leeftijd. Zijn dochter Julie Elise (“de freulle”) was de laatste baronesse die in kasteel Neerijnen gewoond heeft. Zij stierf op 6 mei 1971.

De Van Pallandts hadden naast Neerijnen en Waardenburg veel bezittingen die zij verhuurde of verpachten. Waardenburg is aan verschillende families verhuurd geweest. Tot zijn overlijden op 21 maart 1910 heeft mr. Jacob baron van Pallandt, de jongste broer van Hans Willem, op Waardenburg gewoond. Jacob was kantonrechter te Geldermalsen.
De van Pallandts hadden een kleine vijftig personen in dienst. Maar na de jaren vijftig nam dit steeds meer af. De freulle moet de laatste twee jaren van haar leven geheel alleen op het kasteel gewoond hebben.

Het kasteel is vanaf 1980 in gebruik als gemeentehuis. Daaraan voorafgaande vond een verbouwing plaats. De bestaande indeling werd zoveel mogelijk intact gelaten. Schouwen, vensterbanken met luiken, en stucplafonds bleven behouden. Toch waren enkele aanpassingen onvermijdelijk. Zo moest er een lift komen in het gebouw en voor de raadsvergaderingen en huwelijksvol-trekkingen was een grote zaal nodig. Op de zolder van het kasteel en in het koetshuis werden kantoorruimten gecreëerd.


Als u op een van de volgende keuzes klikt ziet u de plattegronden van het kasteel en koetshuis voor de verbouwing.

Souterrain kasteel
Begane grond kasteel
Verdieping kasteel
Zolder kasteel
Begane grond koetshuis
Zolder koetshuis

 

portretten

In het kasteel hangen diverse portretten. Ze zijn in bruik-leen van de Brantsen van de Zyp Stichting. Deze stichting heeft ten doel het behoud van Gelderse familieportretten.

De Stichting beheert ruim 300 portretten van Gelderse geslachten, merendeels in de opengestelde kastelen van de stichting "Geldersche Kasteelen" te bezichtigen. Tussen de portretten bevindt zich de schenking van ruim 60 portretten door Jhr. C. L. H. van Vredenburch in de jaren 1974 -1977 van leden van de families Van Pallandt, Van Ayl va en aanverwante geslachten. Van deze schenking bevinden zich elf portretten op kasteel Neerijnen en drie op het opengestelde kasteel Rosendaal en de rest al dan niet in de openstelling op de Cannenburch te Vaassen.


Maria Catharina van Boetzelaer 1771 - 1836 gehuwd met Mr. Frederik Willem Floris Theodorus baron van Pallandt

Hans Willem van Aylva baron van Pallandt 1804 - 1881 gehuwd met Constantia Catharina Wilhelmina van Scheltinga

Adolf Jacob Carel baron van Pallandt 1838 - 1920 gehuwd met Jonkvrouwe Elisa Dorothea Boreel

Gertrude Elise Julie gravin van Limburg Stirum 1842 - 1921 gehuwd met R.J.G. baron van Hardenbroek

Mr. Willem Constantijn baron van Pallandt 1836 - 1905 ongehuwd

Mr. Frederik Willem Floris Theodorus baron van Pallandt 1772 - 1853 gehuwd met Jonkvrouwe Anna Jacoba Wilhelmina van Aylva en Maria Catherina van Boetzelaer

Julie Elisa barones van Pallandt 1898 - 1971ongehuwd

Adolf Frederik Willem Lodewijk Jacob baron van Pallandt 1899 -- 1911

Irmgard Thecla barones van Hardenbroek 1871 - 1958 gehuwd met Hans Willem baron van Pallandt

Hans Willem baron van Pallandt 1866 - 1929 gehuwd met Irmgard Thecla barones van Hardenbroek

LITERATUUR:

  • De monumenten van geschiedenis en kunst in de provincie Gelderland, Bommeler- en Tielerwaard 1946
  • Het Huis 12, 1914 H.M. Werner
  • Middeleeuwse kastelen van Gelderland, F.M. Eliëns en J. Harenberg
  • Beschrijving beschermd dorpsgezicht Neerijnen-Waardenburg, RDMZ 1988
  • Ontdekkingstocht door de 1000 jaar oude dorpen Neerijnen, Opijnen en Waardenburg, Marinus Smit 1996
  • De tekst van dit artikel is overgenomen uit Kasteel Neerijnen, Huis Klingelenburg, Huis Neerijnen , Marinus Smit 2001

 


Meer informatie

Het kasteel Neerijnen is te bezichtigen (uitsluitend onder begeleiding) tijdens de openstellingsuren van het gemeentehuis. Wilt u hiervoor telefonisch een afspraak maken op (0418) 65 65 65?


In het gemeentehuis zijn tevens verkrijgbaar:

  • gemeentegids
  • gemeenteplattegrond
  • brochure over de geschiedenis van de 10 dorpen van de gemeente Neerijnen
  • monumentenwandelroutes en monumentenkaart
  • wandelroutes landgoed
  • div. brochures VVV

Voor enkele uitgaven wordt een kleine vergoeding gevraagd.

Meer informatie over het landgoed is te verkrijgen bij: Stichting het Geldersch Landschap

  • Zypendaalseweg 44
  • 6814 CL ARNHEM
  • tel. 026 - 355 25 55